Wat gaat het me kosten en hoe financier ik de uitvaart?

Geld en dood is een combinatie waar veel mensen zich ongemakkelijk bij voelen. En toch hebben deze alles met elkaar te maken, want doodgaan kost geld en de dood is, naast een heleboel andere dingen, ook gewoon handel waar een hele 'industrie' (in Amerika spreekt men niet voor niets van deathcare industry) haar geld mee verdient, van uitvaartondernemers tot crematoriumbeheerders, van kistenfabrikanten tot grafsteenproducenten. De uitvaart is een product, dat in tijd en geld kan worden uitgedrukt en tijd is geld, ook in uitvaartland.

Zo duur als u zelf wilt
Zoals bij zoveel dingen, geldt dat u de uitvaart zo duur kunt maken als u zelf wilt. Kisten en stenen komen in alle prijsklassen en het scheelt aanzienlijk of de overledene vervoerd wordt per gehuurde bakfiets of met een ouderwetse koets met vier zwarte paarden ervoor. Het kan allemaal, maar het prijskaartje is uiteraard verschillend.

Het gemiddelde
Blijkbaar kiezen de meeste Nederlanders toch voor 'een zelfde soort uitvaart', met vergelijkbare diensten en producten de in Nederland meest gebruikte kist bijvoorbeeld is een spaanplaten met eikenhout gefineerde kist met houten montering, vlak deksel, plintwerk en voorzien van satijnzijden binnenbekleding. De gemiddelde prijs van een uitvaart in Nederland bedroeg in 2000 EURO 3650. Let op, dat is exclusief een grafsteen. En ook de kosten voor een eigen graf is bij een dergelijk bedrag meestal niet inbegrepen!

De basis
Er zijn een aantal basiselementen die bij de meeste uitvaarten gelijk is. De minimumprijs van deze vaste elementen is ongeveer:

Kosten van onderdelen van een uitvaart
volgens opgave uitvaartverzorgers' gepeild in 2002
Onderdelen EURO Gemiddeld
Akte van overlijden EURO 8,60
Basistarief uitvaartverzorger begrafenis EURO 1004
Basistarief uitvaartverzorger crematie EURO 947
100 rouwkaarten (zonder porto) EURO 149
Verzorging van overledene EURO 85
Opbaren thuis EURO 215
Opbaren in uitvaartcentrum (5 dagen) EURO 293
Laatste vervoer overledene EURO 123
Rouwkamer in uitvaartcentrum (2 avonden) EURO 157
Twee volgauto's (vervoer binnen gemeente) EURO 208
Vier dragers EURO 169
Kist, massief eiken EURO 626
Kist, massief mahonie EURO 1422
Kist, spaanplaat eikenfineer EURO 312
Kist, spaanplaat printfolie wit EURO 342
Standaard condoléanceregister EURO 16
Standaardbloemstuk op kist EURO 93
Bijeenkomst (halfuur) in uitvaartcentrum EURO 84
100 personen koffie met cake na uitvaart EURO 253
100 bedankkaarten (zonder porto) EURO 120
Advertentie in landelijk dagblad (2 kolommen van 70 mm) EURO 525
Eigen graf (20 jaar met onkosten) EURO 1740
Grafsteen EURO 1942
Crematorium (crematie, aula, bijzetting asbus) EURO 707
Sierurn ceramiek EURO 169
Sierurn natuursteen EURO 398
Verstrooiing as bij crematorium EURO 72
Verstrooiing as op zee EURO 373
As bewaren in nis in crematorium (1 jaar) EURO 54
As bewaren in urnenmuur/columbarium (5 jaar) EURO 315
Bron: Consumentengids, februari 2003

Hoe betaal ik voor mijn uitvaart?
Veel mensen zullen tegen de tijd dat ze overlijden genoeg geld op hun bank-, giro- of spaarbankrekening hebben om de uitvaart zonder veel problemen zelf te bekostigen. Bent u in loondienst of ontvangt u een uitkering dan ontvangt u wellicht na uw dood (of eigenlijk uw nabestaanden) ook nog eens een belastingvrije overlijdensuitkering van drie maanden salaris of uitkering, die geheel ter bekostiging van de uitvaart kan worden gebruikt. En als u een levensverzekering of een lijfrenteverzekering heeft afgesloten, hoeft u zich eigenlijk helemaal geen zorgen te maken over de financiering van uw uitvaart.

Zorg uit handen geven
Toch sluiten veel mensen een uitvaartverzekering af. De reden is dan vaak niet zo zeer dat ze zelf het geld niet hebben, maar omdat ze het plezierig vinden de hele zorg van de uitvaart uit handen te geven, om er bijvoorbeeld hun nabestaanden niet mee op te zadelen. (Ook vanuit fiscaal oogpunt kan het gunstig zijn, zie onder fiscaal.) Als 'de zorg uit handen nemen' de reden is, bedenk dan eens bij uzelf óf de verzorging van een uitvaart wel altijd als een loden last wordt gevoeld is of dat uw naasten het misschien wel prettig zouden vinden heel direct zélf bezig te zijn met uw afscheid. Toch blijft het regelen van een uitvaart een zware taak, die het beste aan een uitvaartverzorger over gelaten kan worden. Indien gewenst zullen de meeste ondernemers de familie bij (onderdelen van) het regelen van de uitvaart betrekken. Zo kan de verzorging van de overledenen gedaan worden door de familie, samen met of in het bijzijn van de uitvaartondernemer.

Twee vragen vooraf
Daarom, voordat u overgaat tot het afsluiten van een verzekering, zou u voor uzelf eerst twee vragen moeten stellen en beantwoorden:
1. Heb ik voldoende (spaar)geld om de uitvaart zelf te betalen?
2. Wil ik (vooraf al) of willen mijn nabestaanden zelf een groot deel van de uitvaart regelen en zijn ze daartoe ook in staat?

Als u op beide vragen 'nee' antwoordt dan kunt u het beste een natura-uitvaartverzekering nemen.
Als u op vraag 1 'nee' antwoordt en op vraag 2 'ja', dan kunt u het beste een kapitaalverzekering afsluiten.
Als u op vraag 1 'ja' antwoordt en op vraag 2 'nee' antwoordt, ook dan kunt u het beste een natura-uitvaartverzekering afsluiten. U hoeft het voor het geld niet te doen, maar u bent dan 'van alle zorg af'.
Als u op beide vragen ja antwoordt dan heeft u geen enkele verzekering nodig. Dit laatste wil overigens niet zeggen dat uw nabestaanden alles zélf moeten doen. Uw nabestaanden kunnen dat zelf bepalen in samenspraak met de al of niet ingehuurde uitvaartondernemer.

De diverse verzekeringen
Grofweg gezegd bestaan er twee soorten van uitvaartverzekeringen: de natura-uitvaartverzekering: bij overlijden wordt geen geld wordt uitgekeerd, maar wordt de uitvaart geheel door de verzekeraar verzorgd, en de kapitaalverzekering: de verzekeraar keert bij overlijden geld uit waarmee de uitvaart bekostigd kan worden. Sommigen zien dat als een voordeel van een kapitaalverzekering t.o.v. een natura-verzekering. De nabestaanden ontvangen geld en kunnen daarom zelf uitmaken aan welke kostenpost zij (veel) geld willen besteden en aan welke weinig of niets. Men kan bijvoorbeeld kiezen voor een duurdere kist en geen volgautos nemen of zelf de kist dragen. Let bij het afsluiten van een kapitaalverzekering er wel op dat de verzekering waardevast is!
Sommige verzekeraars bieden ook nog een aparte verzekering waarmee het grafmonument kan worden gefinancierd. En ook voor het onderhoud aan een grafmonument kan men zich verzekeren.

Natura-uitvaartverzekering
Het gemiddelde standaardpakket van een natura-uitvaartverzekering bestaat uit:
- de aangifte van overlijden bij de gemeente;
- het verkrijgen van een vergunning tot begraven/cremeren;
- een doodskist (het goedkoopste standaardmodel);
- verzorging van de overledene en opbaring thuis of in een rouwcentrum (als de verzekeraar een eigen rouwcentrum in de buurt heeft is men vaak verplicht daar gebruik van te maken);
- het vervoer van de overledene (van ziekenhuis naar huis of van huis naar rouwcentrum);
- vijftig of honderd rouwbrieven/kaarten plus porto;
- een lijkauto en een of twee volgauto's;
- het gebruik van de aula (meestal voor een half uur);
- het gebruik van de koffiekamer inclusief koffie, thee en cake (daar is een maximum aan verbonden);
- een condoleanceregister;
- de kosten van een graf (meestal het goedkoopste graf in de stad/regio);
- de kosten van de crematie en van de verstrooiing van de as;
- vijftig of honderd dankbetuigingen en/of bidprentjes

Bij de meeste verzekeringen zijn kinderen tot hun 18e jaar meeverzekerd.

Meestal niet inbegrepen:
- een eigen graf;
- de grafsteen of urn;
- advertentie in één of meerdere kranten;
- bloemen

Zelf vergelijken
Uiteraard zijn er onderling verschillen, de één voorziet in 50 rouwbrieven, de ander in 100. De een levert één volgwagen, de ander twee. Zoals bij het afsluiten van elke verzekering zult u zelf een vergelijking moeten maken tussen de diverse verzekeringen en beoordelen welke voor u het beste en het voordeligste is.
Sommige natura-uitvaartverzekeringen voorzien ook in een vrij besteedbaar bedrag dat bijvoorbeeld voor een advertentie of de grafsteen gebruikt kan worden.

Consumentenbond
In 2000 deed de Consumentenbond een onderzoek naar twaalf natura-uitvaartverzekeringen. De belangrijkste conclusies: 'De prijsverschillen zijn aanzienlijk en wie meer of afwijkende wensen heeft is nog altijd veel geld kwijt.' Verder schrijft de Consumentenbond: 'Zelf voor uw uitvaart sparen kan voordeliger uitpakken en u meer keuzevrijheid geven. [...] Uw wensen of die van uw nabestaanden kunnen in de loop van de tijd veranderen. Aanpassing van de standaardpakketten is doorgaans niet mogelijk zonder dat het u of uw nabestaanden geld kost.' De uitkomsten van het onderzoek zijn te lezen in de Consumenten-geldgids van juli 2000 of op internet op de site van de Consumentenbond.
In 2003 heeft de Consumentenbond de uitvaartkosten opnieuw onder de loep genomen alsmede de dienstverlening van uitvaartondernemers, zie het kostenoverzicht hierboven. Volgens de Consumentenbond is het regelen van een uitvaart een zware taak, die het best aan een uitvaartverzorger kan worden overgelaten. Uit een enquete die de Consument onder nabestaanden hield in 2003, blijkt dat het merendeel van de ondervraagden tevreden is over hoe de uitvaart verliep. Gemiddeld werd er een 8,4 als rapportcijfer gegeven. Toch zijn er punten vatbaar voor verbetering. Er zijn verhalen over beschadigde of te kleine kisten, van de overledene gestolen sierraden en andere pijnlijke kwesties. Dit soort grote missers blijken gelukkig uitzonderingen. Nog geen 5% van de ondervraagden gaf de hele uitvaart een onvoldoende. Wel was bijna een kwart van de ondervraagden ontevreden over een bepaald onderdeel dat in handen lag van de uitvaartondernemer: 7% van de klachten ging over het drukken van de rouwkaarten, 6% over de overlijdensadvertentie, nog eens 6% over de verzorging van de overledene en tot slot, 6% over de catering/consumpties.
Volgens de Consumentenbond heeft het verzekeren van de uitvaart vooral zin voor mensen die willen voorkomen dat hun nabestaanden opdraaien voor de kosten van hun uitvaart. Op het moment dat er voldoende geld voor de uitvaart voor handen is, kan zo'n verzekering overbodig zijn.Volgens het rekenvoorbeeld van de Consumentenbond zou iemand die op zijn 25e een uitvaartverzekering afsluit bij overlijden op zijn 45e minder hebben gespaard (2482 euro) dan een uitvaart kost. Een uitvaartverzekering zou, financieel gezien, dus zin hebben gehad. Bij overlijden op 65- of 75-jarige leeftijd zou de verzekerde echter gemiddeld meer hebben gespaard dan de werkelijke kosten van de uitvaart bedragen. In deze gevallen is de verzekering dus onvoordelig. Het omslagpunt ligt gemiddeld bij het overlijden op 62-jarige leeftijd. De Consumentenbond heeft de vergelijking ook gemaakt voor een sommenverzekering (van 3000 euro) en het zelf financieren van de uitvaart. Bij de sommenverzekering ligt het omslagpunt voor deze persoon gemiddeld bij overlijden op 56-jarige leeftijd. Met een maandloon van 1680 euro en een uitkering van drie maanden (5040 euro) kan een gemiddelde uitvaart al worden gefinancierd, concludeert de Consumentenbond.

Persoonlijke wensen
Bijna alles kan en mag bij een uitvaart. De wensen van een overledene kunnen bijna altijd worden ingewilligd. Ook verzekeringen gaan mee in de tijd en houden steeds meer rekening met de wens de uitvaart een persoonlijke invulling te geven. Afwijkingen van het standaardpakket kunnen extra verzekerd worden in een aanvullende kapitaalverzekering waarmee de speciale wensen kunnen worden bekostigd.

Overwegingen
Enkele overwegingen bij de natura-uitvaartverzekering:
- Wie geheel tevreden is met het basispakket van een natura-verzekering en niets speciaals of extra's wilt, is bij een natura-verzekering altijd goedkoper uit dan als u exact dezelfde basisuitvaart zelf zou moeten betalen.
- U heeft over het algemeen geen vrije keuze van uitvaartondernemer. Wilt u een andere uitvaartondernemer dan de verzekeraar u biedt, dan kost dit u meestal extra geld.

Let op: welk graf krijg ik?
Veel mensen hebben er nog nooit van gehoord: het fenomeen 'algemeen graf'. Waarschijnlijk komt dit omdat niet elke begraafplaats algemene graven heeft. Het is erg streekgebonden. In de Randstad is het bijvoorbeeld vrij normaal, in het zuiden van het land komt het nauwelijks voor. Een algemeen is géén eigen graf en komt men in een dergelijk graf bij vreemden te liggen. Natura-verzekeringen vergoeden de huur van het goedkoopste graf in uw woonplaats. Als dat een algemeen graf is, krijgt u dus een algemeen graf. Niet iedereen beseft dit op het moment dat zij een natura-verzekering afsluit. Wilt u in geen geval in een algemeen graf terecht komen, dan kunt u dat beter nu al vastleggen en eventueel bij verzekeren voor een eigen graf. Het is belangrijk u hiervan vooraf te vergewissen, omdat het helaas nogal eens voorkomt dat nabestaanden er pas te laat achter komen (als de begrafenis al achter de rug is) dat hun geliefde in een algemeen graf begraven ligt.

Depositofonds
Een storting in een depositofonds is de derde mogelijkheid om u te verzekeren tegen de kosten van een uitvaart. Evenals bij een kapitaalverzekering wordt bij overlijden een som geld uitgekeerd. Er zijn particuliere uitvaartondernemers die een eigen fonds beheren, bij wie u uw wensen vooraf uitgebreid kunt bespreken en bij wie u voor de financiering van de uitvaart door die bewuste uitvaartondernemer stort u geld in een depositofonds.

Van de armen
Wie overlijdt zónder geld op de bank, of onder het matras, en zónder familie of vrienden die de uitvaart voor hun rekening kunnen nemen, krijgt altijd nog een keurige uitvaart van de Sociale Dienst. Dat is meestal een begrafenis (in een algemeen graf), tenzij men vrij zeker weet dat de overledene een voorkeur voor cremeren had. Door te begraven in plaats van te cremeren houdt de Sociale Dienst rekening met familieleden die zich eventueel later nog melden. Die willen dan vaak nog een graf kunnen bezoeken.

Provisies en grafstenen
Als iets onderwerp is van veel discussie tussen zelfbewuste consumenten en uitvaartondernemers en steenhouwers, tussen steenhouwers onderling en tussen uitvaartvernieuwers en 'traditionele' uitvaartondernemers dan is het wel over de prijs van de grafsteen.
Er zijn uitvaartondernemers die een afspraak hebben met één bepaalde steenhouwer. De uitvaartondernemer verwijst zijn klanten door naar die steenhouwer en ontvangt bij elke op die manier verkochte steen een provisie van de steenhouwer. Een provisie waar de consument zich niet van bewust is dat hij die betaalt.
Als er echter één onderdeel is van de hele uitvaart waar u rustig de tijd voor kunt nemen voordat u tot een keuze komt en tot plaatsing overgaat, dan is het wel de bedekking van het graf. Overhaast u dus niet, bezoek meerdere steenhouwers, kijk eens wat kunstenaars op dit gebied te bieden hebben, vergelijk rustig en voel u niet verplicht de steenhouwer te nemen die uw uitvaartondernemer of uitvaartverzekeraar bij u aanprijst.
Vergelijken kan zeer de moeite waard zijn blijkt uit enkele steekproeven en onderzoeken die de laatste jaren gehouden zijn. Uit een recente prijsvergelijking door de Telegraaf blijkt dat in het geval van de grafsteen de 'kleine' particuliere steenhouwer vaak goedkoper is dan de grote grafsteenproducent en dat het prijsverschil kan oplopen tot maar liefst drieduizend gulden.

Fiscaal
Fiscaal is er een en ander veranderd vanaf 1 januari 2001. De belangrijkste verandering: De kosten van de uitvaart zijn niet langer aftrekbaar voor de nabestaanden als buitengewone lasten, behalve in het geval van overlijden van de echtgenoot/partner en kinderen.
Behalve dat veel mensen het voor hun gemoedsrust prettig vinden vooraf hun wensen kenbaar te maken, kan het economisch gezien nu ook aantrekkelijk zijn om uw uitvaart zelf te regelen en te bekostigen. Want kosten die men voor de éigen uitvaart maakt zijn wel aftrekbaar, mits aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Het geld moet bijvoorbeeld in een deposito zijn gestort waaruit blijkt dat het bedrag duidelijk en volledig wordt besteed aan de kosten voor je eigen overlijden. Dat is bijvoorbeeld het geval bij natura-uitvaartverzekeringen en bij storting van geld in een depositofonds van een uitvaartondernemer. Bij kapitaalverzekeringen niet, omdat het niet zeker is dat het bedrag volledig aan de uitvaart zal worden besteed.

Op deze pagina's vindt u inhoudelijke informatie over het hele gebied rondom het overlijden. Hoe kunt u er voor zorgen dat uw uitvaart of die van een naaste naar uw wens verloopt. Welke uitvaartmogelijkheden zijn er en hoe legt u ze vast? Welke vormen van terminale zorg bestaan er? Welke administratieve zaken kunt u van te voren regelen voor een soepele afwikkeling na overlijden? Wat kunt u verwachten in de periode van rouw? En welke rol speelt u als consument, patiënt, nabestaande in dit hele proces?

Regisseur van uw eigen leven
Mensen van deze tijd willen liefst zoveel mogelijk hun zaken zelf regelen en bepalen. Die autonomie hoeft in de laatste levensfase niet opgegeven te worden. Bedenk wat uw persoonlijke wensen zijn en leg ze vast. Denk daarbij ook aan degenen die bijvoorbeeld qua inkomsten of emotioneel nauw bij u betrokken zijn.

De informatie is ingedeeld in:

* Vóór het overlijden (administratief, vastleggen van de uitvaartwensen, zorgmogelijkheden)
* De uitvaart (administratief, verzekering, verloop van de uitvaart en mogelijkheden tot eigen vormgeving)
* Na het overlijden (administratieve afwikkeling door de nabestaanden, rouw)

Elk moment heeft zijn eigen keuzemomenten en een adreslijst.

Vóór het overlijden

Wat zijn uw uitvaartwensen? Wat wilt u dat er na overlijden met uw lichaam gebeurt? En met uw geld en bezittingen? Wie krijgt de voogdij over de kinderen?
U kunt zich indekken tegen de financiële gevolgen van een overlijden door middel van een verzekering.
Ook zijn er principiële vragen zoals: Wilt u medische (experimentele) doorbehandeling of kiest u voor alternatieve geneeswijzen? Waar wilt u sterven en wie wilt u om u heen en welke zorgmogelijkheden zijn er in de terminale fase? Hoe staat u tegenover euthanasie? Bij wie zoekt u emotionele steun? Welke praktische zaken wilt u regelen voor overlijden?

Administratieve handelingen
Een aantal zaken kunt u vastleggen zodat u zeker bent dat ze verlopen op de manier die u voor uzelf en uw nabestaanden wenst.

* In een testament kunt u bij de notaris vastleggen aan wie u geld en bezittingen wilt nalaten. Doet u dit niet, dan geldt de wet en erft bijvoorbeeld een ongehuwde partner of een goede vriend niets en uw naaste familie alles. Ook eventuele uitvaartwensen legt u vast.
* In een codicil kunt u sieraden of kleding nalaten. Er worden wel eisen gesteld aan zo'n codicil.
* Bedenk of u donor wilt zijn na uw dood en of u dit kenbaar heeft gemaakt in het Donorregister of dat u uw lichaam ter beschikking van de wetenschap stelt.
* U wilt misschien een lijdensweg voorkomen? Een euthanasieverklaring geeft geen garantie, maar wel meer kans dat uw leven bij ondraaglijk lijden wordt beëindigd.
* In een Speciaal Wensenformulier kunt u uw uitvaartwensen vastleggen of het gebruiken als hulpmiddel om uw gedachten hierover te bepalen. Print het uit en bewaar het bij uw papieren.
* U kunt een executeur testamentair uw uitvaart en afwikkeling van zaken laten verzorgen.

Financiële armslag
Uiteraard hebben ziekte en dood ook financiële gevolgen. Om in uw laatste levensfase wat meer armslag te hebben of uw nabestaanden te helpen, kunt u zich verzekeren.

* Een levensverzekering keert op een bepaalde leeftijd of na overlijden geld uit.
* Pensioenen en spaarvormen zorgen voor extra inkomsten op het moment dat ze nodig zijn. Ze zijn een aanvulling op de beperkte sociale voorzieningen.
* Een 'sommenverzekering' (ook wel kapitaalverzekering genoemd) is een verzekering die na overlijden een bedrag uitkeert en waarmee (een deel van) de uitvaartkosten kunnen worden gedekt (vaak enkele duizenden guldens of meer).
* Een natura-uitvaartverzekering betaalt de uitvaartkosten en verzorgt tevens de uitvaart. Dat kan ondersteunend werken voor uw nabestaanden die veel moeten regelen op een moment dat hun hoofd daar absoluut niet naar staat. Sommige uitvaartverzekeringen bieden ook ondersteuning (nazorg en informatie).

Aandachtspunten in de laatste levensfase
Iemand kan na een langdurige ziekte of zelfs heel plotseling in het eindstadium van zijn leven komen. Dan gebeurt er emotioneel natuurlijk veel met de persoon zelf en met de naaste omgeving. Zie: Emotionele aspecten van de terminale fase. Vervolgens zal er van alles geregeld en beslist moeten worden. Eén van de belangrijkste beslissingen is waar de zieke zijn laatste tijd doorbrengt en wie hem of haar verzorgt. Zie ook de website www.palliatievezorg.nl.

In een ziekenhuis/verpleeginstelling sterven
In een ziekenhuis is permanente verzorging aanwezig en alle medische en verpleegkundige hulpmiddelen. Ook kan men een beroep doen op een geestelijke. De zorg van de familie is minimaal. Wanneer iemand op sterven ligt, is meestal meer bezoek mogelijk, soms zelfs dag en nacht. Vaak is verblijf op een éénpersoonskamer mogelijk. Toch is er weinig privacy, geen eigen spulletjes en er gelden huisregels. Een ziekenhuis is niet bedoeld voor 'uit behandelde' zieken.
Wanneer de dood niet spoedig verwacht wordt, kan overplaatsing naar een verpleeghuis volgen. De werkdruk is hoog, dus de aandacht minder dan gewenst. Een verpleeghuis is voor mensen die ernstig ziek zijn, voortdurende specialistische hulp nodig hebben en thuis onvoldoende verzorgd kunnen worden. Specialisten en hulpmiddelen kunnen indien nodig uit het ziekenhuis betrokken worden. Men ligt meestal met meer mensen op een kamer, terminale patiënten zo mogelijk alleen. Vaak kan de familie overnachten. Er is veel aandacht voor het voorkomen en verzachten van het lijden. Verder gelden ook hier de onder ziekenhuis genoemde nadelen. Soms zijn er lange wachtlijsten voor verpleeghuiszorg.
Een verzorgingshuis is een woonvorm voor ouderen die niet erg zorgbehoeftig zijn. Ook daar komen sterfgevallen voor. Vaak kan de zieke op het eigen appartement of in de ziekenboeg blijven. Wanneer een langdurige stervensfase te verwachten is of een verzorging die erg intensief/technisch is, wordt de zieke overgeplaatst naar een verpleeghuis.

Thuis sterven
De zieke blijft thuis of wordt van het ziekenhuis overgebracht naar huis, en wordt door professionele zorgverleners, vrijwilligers en de eigen kring verzorgd. Zijn er voldoende mogelijkheden en bereidheid in de eigen omgeving om die zware taak met elkaar tot een goed eind te brengen? Familie en vrienden (de mantelzorgers) moeten ook voor zichzelf zorgen en waar nodig ondersteuning zoeken. U kunt zich oriënteren op de mogelijkheden die er zijn op gebied van de thuiszorg, professionele zorgverleners en de terminale thuiszorg. Daarnaast kan het nodig zijn om de hulp van vrijwilligers in te roepen zodat gezinsleden aan hun rust toekomen en het huishouden blijft draaien. Verder zijn er natuurlijk de financiële aspecten van de terminale fase. Misschien zijn er verpleegkundige middelen nodig om de verzorging mogelijk te maken, zoals bijvoorbeeld een ziekenhuisbed. Aangezien genezing niet mogelijk is, zal de aard van de zorg veranderen: lees de behoeften van stervenden.
Soms is het niet mogelijk of niet gewenst thuis te blijven, dan moet er, voor zover dat kan, gekozen worden voor een andere oplossing.

Bijna-thuis-huis
Een tussenoplossing tussen huis en instelling is het Bijna-thuis-huis (ook wel hospice of sterfhuis genoemd), een semi-huiselijke situatie waarin men met hulp van het eigen thuisfront en vrijwilligers tot aan het sterven verzorgd kan worden.

U kunt de voors en tegens van de zorgmogelijkheden afzetten tegen de persoonlijke behoeften, wensen en mogelijkheden. Natuurlijk moeten er allerlei (administratieve) zaken geregeld worden. Men kan bijvoorbeeld alsnog een uitvaartverzekering tegen de hoogste koopsom afsluiten, goedkoper dan de uitvaart geheel zelfstandig te laten verzorgen. Misschien moet de voogdij van de kinderen geregeld of de zorg voor huisdieren worden overgedragen. Indien er nog geen testament is, kunt u dat alsnog laten opmaken. Vaak wil de terminaal zieke conflicten uitpraten, iets meedelen en, ongetwijfeld, afscheid nemen.

Testament
Een testament is een notariële akte waarin u het volgende kunt vastleggen: uitvaartwensen, wie uw zaken afwikkelt, de verdeling van de nalatenschap en eventuele voogdij. U kunt zo afwijken van het wettelijk erfrecht, waarbij de huwelijkspartner, kinderen en bij het ontbreken daarvan de nabije familie alles erft. Ook kunt u uw partner beschermen door vast te leggen dat de boedel pas verdeeld wordt als de langstlevende ouder overlijdt (langstlevende testament), dit afhankelijk van de hoogte van het te erven kapitaal. De tarieven voor het opstellen van een testament verschillen per notaris. Deze kunnen variëren van 140,- euro tot 365,- euro of meer. Het is daarom de moeite waard om bij verschillende notarissen te informeren naar de tarieven. U krijgt deze informatie met een eenvoudig telefoontje.

Codicil
U heeft voor het opstellen van een codicil geen notaris nodig. Het codicil geeft een redelijke mate van zekerheid dat de aanwijzingen van de overledene worden opgevolgd; volgens de Wet op de lijkbezorging dienen de wensen van de overledene namelijk te worden uitgevoerd. Het codicil mag geen bepalingen bevatten die strijdig zijn met de wet, dan wordt het ongeldig. Een codicil moet handgeschreven, gedateerd en ondertekend zijn. U beschrijft daarin: uitvaartwensen, wie uw zaken afwikkelt, verdeling van omschreven meubels, sieraden en kleding. Alles stuk voor stuk beschreven, alleen voor kleding is dat niet nodig. U kunt geen geld nalaten op deze manier. Vertel iemand waar uw codicil ligt of deponeer het bij een notaris.

Uitvaartondernemer
U kunt uw speciale wensen voor de uitvaart ook vooraf vastleggen bij een uitvaartondernemer. Meestal zal de uitvaartondernemer daaraan de eis verbinden dat de uitvaart ook door hem of haar verzorgd wordt. Voor uitvaartondernemers, zie www.uitvaart.nl/uitvaartbranche/.

Donorregister
In 1996 is de Wet op de orgaandonatie aangenomen. Doel: een aantal zaken verbeteren op het gebied van donatie en transplantatie, vooral om het aantal orgaan- en weefseldonaties te vergroten. In de plaats van het donorcodicil is het Donorregister gekomen. In dit register worden de wilsverklaringen van Nederlandse burgers in een centraal registratiesysteem bijgehouden. Het Donorregister is in 1998 in werking getreden. In dat jaar hebben alle inwoners van Nederland van 18 jaar en ouder van het Donorregister een brief met registratieformulier ontvangen. Hierin kon men aangeven of men donor wil zijn, en zo ja welke organen en weefsels men wil nalaten voor transplantatie. Iedereen die na 1998 18 werd of wordt krijgt vanzelf dit formulier opgestuurd. Wijzigingen zijn mogelijk door een nieuwe donorverklaring in te vullen en op te sturen naar het Donorregister.
Orgaandonatie heeft geen gevolgen voor de opbaring. Het lichaam blijft toonbaar.

Donorcodicil
Overigens blijft het donorcodicil, mits gedateerd en ondertekend, een rechtsgeldig document. Net als iedere andere schriftelijke wilsverklaring die gedateerd en ondertekend is. Het is dan natuurlijk wel van belang dat men deze wilsverklaring ook altijd bij zich draagt en het besluit met familie en/of vrienden bespreekt. Dragers van een donorcodicil staan echter nergens geregistreerd en uit onderzoek blijkt dat veel codicildragers hun donorcodicil vergeten mee te nemen. Registratie van de keuze (voor of tegen donatie) in het Donorregister is eenvoudiger en geeft meer zekerheid.
Meer informatie over orgaandonatie vindt u op de homepage van de Stichting Donorvoorlichting.

Euthanasieverklaring
Indien u uw leven denkt te willen beëindigen bij ondraaglijk lijden, kunt u een euthanasieverklaring opstellen. Deze mag slechts voor één uitleg vatbaar zijn. Raadpleeg voor zo'n goed geformuleerde verklaring de Vereniging voor Vrijwillige euthanasie .

Speciale wensenformulier
U kunt dit formulier uitprinten, invullen en bewaren.

Executeur testamentair
Een executeur testamentair wijst u aan in uw testament of codicil. Hij of zij is verantwoordelijk voor de afwikkeling van uw zaken en vaak ook de regeling van de uitvaart. Ook een notaris of bank kan executeur testamentair zijn. Een vergoeding is gebruikelijk.

Emotionele aspecten
In de terminale fase maken zowel de stervende zelf, als zijn of haar omgeving een soort rouwproces door. Er kunnen verschillende emoties en stemmingen een rol spelen: ongeloof, ontkenning, hoop, wanhoop, depressie, boosheid, berusting. En dat alles in willekeurige volgorde. Soms is het moeilijk elkaar te bereiken: de zieke kan 'onredelijk' zijn uit woede over zijn lot, men wil elkaar 'sparen' en gaat verstoppertje spelen. Probeer open te communiceren met wederzijds begrip.

Mantelzorgers
Mantelzorgers zijn naaste verzorgers zoals familie, vrienden, partner. Soms is het een heel netwerk, soms is er alleen de partner. Zorgen is zowel psychisch als lichamelijk zwaar. Wanneer iemand zelf ook niet zo fit meer is, weinig slaapt, angstig is voor de naderende dood en de eigen toekomst, kan zo iemand er zelf aan onderdoor gaan. Mantelzorgers proberen vaak alles zelf te doen, gunnen zich te weinig rust en ontspanning. Afleiding en het delen van zorg en ervaringen is belangrijk. Zoek hulp bij familie, vrienden, buren, vrijwilligers of een steunpunt Mantelzorg.

Professionele zorgverleners
In eerste instantie krijgt men natuurlijk met de huisarts te maken. Voor thuiszorg kan men verder terecht bij het kruiswerk (wijkverpleging) en gezinsverzorging.

* De wijkverpleegkundigen zorgen voor de verpleegtechnische basiszorg: het wassen van de zieke, voorkomen en behandelen van doorliggen, wondverzorging, inbrengen van sondes en katheters en geven van injecties. Ze komen een aantal malen per dag, soms in de avonduren, maximaal 2,5 uur per dag. Zij coördineren de zorg, geven emotionele steun en signaleren overbelasting of sociale problematiek. In een logboek wordt onderling informatie overgedragen.
* Gezinsverzorging houdt het huishouden draaiend: vaak is dat huishoudelijke hulp, schoonmaken, koken, maar ook hulp bij bijvoorbeeld wassen, aankleden, toiletgang, eten en drinken. Ondersteuning dus van het totale gezin. Bij aanmelding heeft de gezinszorg een gesprek met u over de noodzakelijke hulp.

Terminale thuiszorg
Wanneer de zieke permanente verzorging nodig heeft, is dit alles ontoereikend. Als de huisarts aangeeft dat verpleeghuiszorg of ziekenhuisopname nodig is, kan men ook 24-uurs zorg krijgen, de intensieve thuiszorg. Dit voor een periode van maximaal 3 maanden. Deze zorg heeft voorrang en wordt gegeven door dezelfde thuisverzorgers die u al had. Ook kunt u overwegen de hulp van vrijwilligers in te roepen. Particuliere thuiszorgbureaus geven ook dag- en nachtzorg; overleg of uw verzekeraar deze (aanzienlijke kosten) betaalt.

Vrijwilligers
Het thuis verzorgen van een terminaal zieke patiënt is heel zwaar. Mensen overvragen zichzelf vaak. Kans op ziekte en overspannen raken neemt toe. Vrijwilligers kunnen ondersteunen door bijvoorbeeld te waken of zorgtaken over te nemen. Ze zijn doorgaans niet verpleegkundig opgeleid. Zij steunen vooral door aanwezig te zijn. Hun kracht zit in luisteren, een klankbord zijn en zorg voor de kleine dingen. Meestal zijn ze snel inzetbaar.

Financiële aspecten
Thuiszorgkosten vallen onder de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Er is een jaarlijkse contributie aan het kruiswerk verschuldigd (van rond de 20 euro per jaar). Als u bij aanmelding meteen een beroep doet op de zorg, betaalt u een eigen bijdrage van circa 35 euro extra. Voor verpleging en verzorging thuis geldt een eigen bedrage van 5 euro per uur tot een maximumbedrag per week. Het maximumbedrag is afhankelijk van het belastbaar inkomen en bedraagt ten hoogste 115 euro per week De intensieve thuiszorg wordt betaald door ziekenfonds en particuliere verzekeraars.

Behoeften van stervenden
Zorg in de terminale fase is gericht op het bestrijden van symptomen: pijn, jeuk, onrust, angst, dorst. Help de zieke die onaangenaamheden zoveel mogelijk de baas te blijven en ze te voorkomen (doorliggen). Angst kan verminderen door te praten over wat de zieke bezighoudt, bijvoorbeeld euthanasie en goede pijnbestrijding. Dat kan er al voor zorgen dat de stervende zich beter voelt. Van belang zijn: aanwezigheid, bereidheid tot luisteren, kleine zorghandelingen zoals bed opschudden, bevochtigen van de mond. Zorg bijvoorbeeld voor bloemen en muziek. Uiteraard kan de zieke zolang mogelijk zelf beslissen over zaken die voor hem van belang zijn. Hij/zij zal afscheid willen nemen, maar de behoefte aan contact zal daarna verminderen, zorg voor rust.

Voogdij
Voogdij kan per testament worden geregeld. Doorgaans zal de kantonrechter akkoord gaan met de voorgedragen persoon.